Trang

Hiển thị các bài đăng có nhãn đầu tư mạo hiểm. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn đầu tư mạo hiểm. Hiển thị tất cả bài đăng

Cuộc phiêu lưu đầu tư mạo hiểm của Nguyễn Bảo Hoàng


Hè năm 1995, chưa đầy 1 năm sau ngày Mỹ bãi bỏ cấm vận kinh tế Việt Nam, chàng trai gốc Việt 22 tuổi Nguyễn Bảo Hoàng đã thực hiện chuyến hồi hương lần đầu tiên trong vòng 14 tuần.

Là phóng viên tập sự cho một tạp chí du lịch ở Mỹ, anh đã có dịp thăm thú hầu hết các cảnh đẹp lẫn cuộc sống đời thường của người dân vùng Tây Bắc “Việt Nam là một đất nước thú vị, chứ không như những gì tôi từng được xem qua các bộ phim như Platoon hay Apocalypse Now (2 bộ phim của Mỹ lấy bối cảnh chiến tranh Việt Nam)”, anh nói.

Nguyễn Bảo Hoàng – Hiện đang là Giám đốc quỹ đầu tư mạo hiểm IDG (Mỹ)
Nguyễn Bảo Hoàng – Hiện đang là Giám đốc quỹ đầu tư mạo hiểm IDG (Mỹ)

Niềm thôi thúc trở về đã lớn dần sau chuyến đi. Sáu năm sau, Hoàng quay về Việt Nam và lần này là để điều hành hoạt động kinh doanh viễn thông cho công ty của gia đình anh tại TP.HCM. Đến năm 2004, anh đã lọt vào mắt xanh của Patrick McGovern, Chủ tịch Quỹ Đầu tư Mạo hiểm IDG (Mỹ), người đã chọn anh vào vị trí Tổng Giám đốc của quỹ này tại Việt Nam.
Cơ duyên này là bước đầu để anh đặt chân vào thị trường đầu tư mạo hiểm Việt Nam và ghi dấu ấn tại đây qua nhiều thương vụ nổi bật, nhất là thương vụ đầu tư vào VinaGame.

Trái ngọt từ VinaGame


Giống như nhiều quỹ đầu tư mạo hiểm khác, IDG Ventures Việt Nam (IDGVV) cũng đánh cược vào khả năng thành công của các hãng công nghệ mới thành lập.Điểm chiến lược kinh doanh hiện nay của IDGVV là dựa vào 20% các khoản đầu tư để mang về 80% tổng lợi nhuận cho Quỹ. lại danh mục đầu tư của Nguyễn Bảo Hoàng, mỗi mảng chỉ có 1-2 thương vụ được anh đánh giá là thành công.

Ở 2 mảng thông tin – truyền thông và kinh doanh công nghệ, khoản đầu tư của IDGVV vào VCCorp (chủ sở hữu các trang điện tử Bamboo, CafeF…) và PeaceSoft (quản lý các trang thương mại điện tử NganLuong.vn và ChoDienTu.vn) đều đã đạt tỉ suất sinh lời nội bộ (IRR) khá cao, hơn 30%.

Danh mục đầu tư của IDG Ventures Việt Nam theo ngành
Danh mục đầu tư của IDG Ventures Việt Nam theo ngành, theo thứ tự màu từ trong ra ngoài là: Hạ tầng thương mại điện tử, Thông tin truyền thông, Kinh doanh công nghệ, Truyền thông -Giải trí.

Không những thế, Hoàng tin rằng Quỹ sẽ thu được khoản lợi nhuận gấp 5 lần số vốn đã rót vào 2 hãng công nghệ này. Bằng chứng là từ giữa tháng 3/2011, eBay đã chấp nhận mua gần 20% cổ phiếu của PeaceSoft với giá 2 triệu USD (Hoàng không tiết lộ khoản đầu tư của IDGVV vào PeaceSoft nhưng ước tính giá trị không quá 500.000 USD). Trước đó vào tháng 9.2008, IDGVV cũng đã thoái thành công một phần vốn khỏi công ty này qua thương vụ với SoftBank, một tập đoàn công nghệ đến từ Nhật.
Trong khi đó, ở 2 mảng truyền thông – giải trí và hạ tầng thương mại điện tử lại nổi lên 2 cái tên đang làm mưa làm gió ở thị trường Việt Nam là VinaGame (tiền thân của Tập đoàn VNG) và DiaDiem JSC (sáng lập NhomMua.com).

Giữa năm 2005, IDGVV đã quyết định rót 500.000 USD vào VinaGame với kỳ vọng sẽ lặp lại thành công mà Quỹ Đầu tư IDG đã làm được tại thị trường Trung Quốc, nơi họ đã thu về 300 triệu USD từ khoản đầu tư ban đầu 2 triệu USD vào hãng công nghệ Tencent.

Bảo Hoàng quyết định đầu tư mạo hiểm vào VNG với số tiền 500.000 USD và đạt doanh thu ngoài mong đợi.
Bảo Hoàng quyết định đầu tư mạo hiểm vào VNG với số tiền 500.000 USD và đạt doanh thu ngoài mong đợi.

Để đảm bảo thành công cho khoản đầu tư này, Hoàng đã mời Bryan Pelz, một serial entrepreneur (người chuyên tạo dựng công ty mới dựa trên một ý tưởng rồi trao lại trách nhiệm cho người khác để tiếp tục với những ý tưởng và công ty tiếp theo) từ Mỹ về làm việc với vai trò đồng sáng lập và cố vấn cho VinaGame. Hoàng cũng là người đã “mai mối” cho ông Pelz với LêHồng Minh, đồng sáng lập VinaGame.
“Sự kết hợp giữa một chuyên gia phát triển doanh nghiệp với Lê Hồng Minh, một cựu chuyên gia tài chính đam mê công nghệ, đã làm nên sự thành công của VinaGame”, anh nói. Và tất nhiên không thể không nói đến công của người mai mối là Nguyễn Bảo Hoàng.

Thoái vốn thông qua M&A sẽ chiếm phần rất lớn trong chiến lược đầu tư của IDGVV và thời điểm thoái vốn trung bình là sau 4-7 năm
Những nỗ lực của anh cuối cùng đã tạo ra trái ngọt. Báo cáo tài chính năm 2006 cho thấy doanh thu của VinaGame đạt 17 triệu USD, tăng gấp 6 lần so với năm trước đó. Đến năm 2009, doanh thu đã tăng lên gần 50 triệu USD và công ty này đã chiếm hơn 60% thị trường trò chơi trực tuyến trong nước.

Kinh doanh trò chơi trực tuyến ở Việt Nam mang lại tỉ suất lợi nhuận rất cao, có thể đạt 50-70%. Đó là bởi vì thị trường Việt Nam có lợi thế dân số trẻ với độ tuổi trung bình chỉ vào khoảng 25. Quan trọng hơn, với dân số gần 90 triệu người cùng tốc độ tăng trưởng nhanh về lượng người sử dụng internet, Việt Nam được xem là một thị trường hấp dẫn cho các nhà đầu tư công nghệ.

Theo báo cáo NetCitizens Việt Nam 2011 do hãng nghiên cứu thị trường Cimigo công bố, trong giai đoạn 2000-2010, tỉ lệ tăng trưởng người sử dụng internet tại Việt Nam đạt 12% và đây là tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong khu vực.

Nhận xét về thương vụ đầu tư vào VinaGame, Hoàngnói: “Thuận lợi cơ bản khi đầu tư vào các công ty công nghệ là mô hình kinh doanh của họ dựa vào internet nên có khả năng mở rộng rất cao. Đơn cử như VinaGame, cho dù chỉ có một hay có đến một triệu người chơi trò chơi trực tuyến thì hạ tầng mạng cần xây dựng cũng không phải thay đổi quá nhiều”.

Ngoài VinaGame, DiaDiem JSC, một công ty cung cấp bản đồ trực tuyến, cũng là thương vụ đáng chú ý khác của IDGVV. Cần nói thêm là IDGVV đã đầu tư vào DiaDiemJSC từ năm 2007, nhưng phải đến 3 năm sau, công ty này mới thực sự tạo được sức bật nhờ phát triển sang lĩnh vực thương mại điện tử với sự ra đời của NhomMua.com vào tháng 10.2010. Theo đánh giá của Hoàng, NhomMua.com là mô hình kinh doanh tương đối thành công. Mô hình này đã giúp người tiêu dùng Việt Nam tiết kiệm hơn 14 triệu USD, góp phần mang lại cho các đối tác mức lợi nhuận lên tới 7 triệu USD. Hiện nay, NhomMua.com có lượng truy cập trung bình hơn 5 triệu lượt/tháng.

“Chúng tôi thường dành nhiều thời gian để thảo luận với người sáng lập Công ty, ban lãnh đạo cùng các nhân sự chủ chốt nhằm xem xét điểm mạnh, điểm yếu của họ, khả năng điều hành hoạt động kinh doanh. Điều này thường chiếm hơn 80% quyết định đầu tư của IDGVV”, Hoàng cho biết.

Nhà đầu tư luôn nhìn vào khả năng thoái vốn để đánh giá mức độ thành công của một khoản đầu tư. Đối với DiaDiem JSC, IDGVV đã thoái vốn từng phần khỏi công ty này vào tháng 9 năm ngoái khi cùng 2 quỹ đầu tư nước ngoài là Rebate Networks (Đức) và RuNet Global (Nga) thành lập MJ Group với khoản đầu tư lên tới 60 triệu USD. MJ Group ra đời trên cơ sở sáp nhập 4 công ty dịch vụ công nghệ thông tin là DiaDiem.com, NhomMua.com, Two.vn và Two Media, với mục tiêu trở thành mô hình thương mại điện tử hàng đầu khu vực châu Á.

Việc thoái vốn khỏi VinaGame cũng đã được IDGVV lên kế hoạch vào đầu năm nay thông qua việc niêm yết trên sàn chứng khoán Nasdaq (Mỹ). Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị hoãn lại vì nhiều lý do. Hoàng cho biết khi thời điểm thuận lợi, việc thoái vốn khỏi VinaGame có thể được thực hiện cùng lúc trên cả 2 sàn chứng khoán lớn là Nasdaq và Hồng Kông.

Vị đắng từ Cyvee và Mobivox


Có thắng thì cũng có thua. Hoàng đã từng nếm vị đắng, đặc biệt là từ 2 thương vụ đầu tư vào Cyvee và Mobivox.

Cyvee là mạng xã hội giúp kết nối giới trí thức và tạo cơ hội tìm việc làm cho những người có nhu cầu. Tuy nhiên, theo đánh giá của Hoàng, thị trường hiện nay có quá nhiều mạng xã hội có chức năng tương tự và điều này đã làm giảm đáng kể khả năng cạnh tranh của Cyvee. Anh cho biết có 3 lý do chính khiến Cyvee chưa thành công.

Năng lực quản trị của những người đứng đầu công ty mục tiêu thường ảnh hưởng đến hơn80% quyết định đầu tư của IDGVV
Trước hết, Cyvee chưa xác định rõ khách hàng mục tiêu của mình, dẫn đến việc liên kết và trao đổi thông tin trên mạng xã hội này trở nên rối rắm và kém hiệu quả. Kế đến, Cyvee tổ chức thu phí trên các hoạt động kết nối trong khi đối thủ nặng ký của họ là LinkedIn lại miễn phí, khiến người sử dụng cảm thấy không hài lòng.

Cuối cùng, việc đầu tư cùng lúc vào quá nhiều dịch vụ trong khi không có cái nào thực sự nổi bật đã khiến cho hoạt động kinh doanh của Cyvee bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Mặc dù vậy, Hoàng vẫn khá lạc quan và cho biết IDGVV đang hỗ trợ Cyvee trong quá trình chuyển đổi sang một mô hình hoạt động hiệu quả hơn và dự kiến sẽ tái ra mắt vào cuối năm nay.Một khoản đầu tư khó thoái vốn khác của IDGVV là Mobivox (Mỹ). Đây là khoản đầu tư chung của 4 đơn vị, bao gồm IDGVV, IDG Ventures Asset (Mỹ), IDG Ventures Trung Quốc và một quỹ đầu tư ở châu Âu vào năm 2006.

Mobivox cung cấp dịch vụ đàm thoại trực tuyến và có kế hoạch mở rộng hoạt động đến các thị trường như châu Âu, Trung Quốc và Đông Nam Á.Theo Hoàng, nguyên nhân đầu tiên khiến khoản đầu tư vào Mobivox không thành công như mong đợi là do cạnh tranh gay gắt từ người khổng lồ Skype vào thời điểm đó. Ngoài ra, việc phối hợp không tốt nguồn lực tài chính và khả năng tư vấn giữa 4 quỹ đầu tư này cũng đã góp phần dẫn đến thất bại của Mobivox.

Rõ ràng, chiến lược thoái vốn là điều đầu tiên mà nhà đầu tư cần phải tính đến trước khi ra quyết định giải ngân cho bất kỳ khoản đầu tư mạo hiểm nào. Đây là vấn đề không đơn giản đối với các nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam vì thị trường vốn ở đây vẫn còn non trẻ. Trong một báo cáo về triển vọng đầu tư quý II/2012 do Grant Thornton Việt Nam thực hiện, có đến 55% nhà đầu tư cho biết họ rất quan ngại về khả năng thanh khoản nguồn vốn của mình trong thời điểm hiện tại.

Dù vậy, Hoàng vẫn tin tưởng vào tiềm năng phát triển của thị trường vốn Việt Nam. Anh dẫn chứng trường hợp của thị trường chứng khoán Trung Quốc vào cuối thập niên 1990. Khi đó, ai cũng đều quan ngại về triển vọng phát triển của nó, nhưng hiện nay, Trung Quốc là một trong những thị trường chứng khoán phát triển mạnh nhất trên thế giới.

Người điều hành IDGVV nhấn mạnh rằng các khoản đầu tư thành công của Quỹ sẽ góp phần tạo nên lực hút đối với hoạt động mua bán, sáp nhập (M&A) trong tương lai. Gần đây, Việt Nam đã vượt qua Ấn Độ và Trung Quốc xét về mức độ hấp dẫn các quỹ đầu tư tài sản nước ngoài (theo tổ chức nghiên cứu Emerging Portfolio Fund Research).

Tuy nhiên, nhà đầu tư quốc tế thường có khuynh hướng thành lập doanh nghiệp mới tại 2 thị trường lớn này. Còn ở Việt Nam, theo Hoàng, họ thường chọn cách mua lại những công ty đã có sẵn trên thị trường, do mức độ cạnh tranh khốc liệt tại đây. Vì vậy, khả năng thoái vốn “được giá” thông qua M&A có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài trong tương lai là rất khả quan.

“Chúng tôi không lo lắng quá nhiều về chuyện thoái vốn mà tập trung vào việc hỗ trợ các công ty trong danh mục đầu tư củng cố và phát triển hoạt động kinh doanh. Bởi vì họ thành công có nghĩa là chúng tôi thành công”, anh nói.

Liên quan đến triển vọng M&A, báo cáo nêu trên của Grant Thornton Việt Nam cũng nhận định rằng nhân tố quan trọng nhất khiến các nhà đầu tư chấp nhận mua lại doanh nghiệp chính là mức độ tăng trưởng trong quá khứ và tăng trưởng dự kiến trong tương lai. Có lẽ đây chính là lý do khiến Hoàng tỏ ra khá tự tin vào khả năng thoái vốn của IDGVV.

Thoái vốn thông qua M&A sẽ chiếm phần rất lớn trong chiến lược đầu tư của IDGVV và thời điểm thoái vốn trung bình là sau 4-7 năm
“Thoái vốn thông qua các hoạt động M&A sẽ chiếm phần rất lớn trong chiến lược đầu tư của chúng tôi và thời điểm thoái vốn trung bình là sau 4-7 năm”, anh chia sẻ.Không chỉ lên kế hoạch thoái vốn, việc lấn sân sang lĩnh vực khác như năng lượng sạch, bán lẻ, chăm sóc sức khỏe và giáo dục cũng đã được Hoàng đưa vào tầm ngắm.

Hiện IDGVV đang gây quỹ thứ hai trị giá 150 triệu USD để đầu tư vào các lĩnh vực trên, dự kiến bắt đầu giải ngân vào đầu hoặc giữa năm sau.“Chiến lược mở rộng đầu tư sang những lĩnh vực khác vẫn tuân theo định hướng đầu tư truyền thống của Quỹ là ưu tiên những công ty tận dụng được thế mạnh công nghệ, vì đó chính là giá trị cốt lõi của chúng tôi. IDGVV dự kiến sẽ đầu tư vào 5-6 công ty mỗi năm để đạt tổng số khoảng 25 doanh nghiệp cho quỹ thứ hai này”, anh cho biết.Quản lý một danh mục đầu tư lên tới 41 công ty với số vốn hàng trăm triệu USD, đôi khi Hoàng cũng cảm thấy căng thẳng.

Những lúc này, anh lại tìm đến những khoảng lặng trong cuộc sống. Bên cạnh gia đình, đó chính là niềm đam mê bất tận dành cho thể thao.Năm 2011, Hoàng đã thành lập đội bóng rổ Saigon Heat trên cơ sở hợp tác giữa Trung tâm Huấn luyện Thể thao Sài Gòn với Liên đoàn Bóng rổ Việt Nam nhằm khơi dậy và bồi dưỡng cho thiếu niên niềm đam mê bóng rổ và đào tạo họ trở thành những đấu thủ bóng rổ nổi tiếng của Việt Nam trong tương lai.

Anh đang say mê cổ vũ cho đội bóng rổ Sai Gon Heat do anh thành lập
Anh đang say mê cổ vũ cho đội bóng rổ Sai Gon Heat do anh thành lập
Anh đang say mê cổ vũ cho đội bóng rổ Sai Gon Heat do anh thành lập
Anh đang say mê cổ vũ cho đội bóng rổ Sai Gon Heat do anh thành lập
“Tôi có niềm tin rằng trong vòng 5 năm nữa, Saigon Heat sẽ lọt vào nhóm các câu lạc bộ bóng rổ mạnh nhất khu vực Đông Nam Á”, anh cười tự tin.

Bạn có đủ tiêu chuẩn nhận vốn từ quỹ đầu tư mạo hiểm?

Bạn có sẵn sàng đưa công ty mình đến bước phát triển mới? Có phải đã đến lúc để tìm nguồn hỗ trợ từ các quỹ đầu tư mạo hiểm?

Đa số câu trả lời sẽ là "không". Chỉ có mô hình "đúng" đang ở giai đoạn phát triển "đúng" và xuất hiện "đúng" thời điểm trên thị trường mới là đối tượng của các quỹ đầu tư mạo hiểm để mắt đến.

Một số đặc điểm mà các nhà đầu tư sẽ quan tâm

Khả năng tạo lợi nhuận

Một doanh nghiệp với chi phí cao cao và tổng lợi nhuận thấp sẽ không được để mắt đến. Các quỹ đầu tư thích các mô hình kinh doanh tạo được nhiều lợi nhuận. Điều này là đương nhiên và không có gì phải bàn cãi Nếu một doanh nghiệp có giá sản xuất sản phẩm thấp và có phần trăm trong tổng giá bán ra nằm ở 1 con số thì doanh nghiệp đó rất hấp dẫn đối với Quỹ đầu tư.

Quy mô thị trường


Trong bộ phim Social Network, Justin Timberblake trong vai Sean Parker đã nói rằng: "Một triệu đô la chẳng đáng là gì. Anh biết cái gì nghe hấp dẫn hơn không? Một tỷ đô la." Với quỹ đầu tư mạo hiểm thì thị trường khiêm tốn nghe chẳng chẳng hấp dẫn chút nào.

Không có bí quyết thành công


Bí quyết thành công không nhất thiết phải là bằng sáng chế hay phát minh ra thứ gì mới. Startbucks là một doanh nghiệp được đầu tư trong khi mô hình kinh doanh này có thể bị sao chép dễ dàng. Thật sự đã có nhiều người cố gắng cạnh tranh với Startbucks trong lĩnh vực này nhưng không người nào thành công cả trong việc sao chép "văn hóa" của Startbucks. Tất cả những yếu tố như nhân viên, khách hàng của Startbucks, các poster diễn viên và đam mê dành cho chất lượng của từng sản phẩm đã kết hợp lại và tạo nên một rào cản ngăn các doanh nghiệp tương tự tiến vào thị trường ngay cả khi chất lượng café của họ có tốt hơn Starbucks đi nữa.

Bạn và đội ngũ của mình


Bạn không nhất thiết phải có kinh nghiệm nhưng nếu không có điều đó thì bản cần phải có một số các phẩm chất sau đây: a) Có một nền tảng kiến thước tốt, b) từng có kinh nghiệm làm việc tại các công ty trong lĩnh vực liên quan hay đã từng khởi nghiệp, c) có sự xuất chúng thể hiện qua kế hoạch phát triển thực tế và tỉ mỉ, d) có trình đô chuyên môn vượt trội trong một lĩnh vực nhất định, e)  Bạn truyền đạt tầm nhìn của mình tốt đến mức nào. Nói cách khác, bạn có phải là Steve Jobs thứ hai hay không?

Vấn đề là khi bạn nhìn vào danh sách đó và đánh giá lại vị trí của mình theo cách logic nhất, bạn có thật sự đủ khả năng đáp ứng hết tất cả?


Có rất nhiều doanh nghiệp tuyệt vời mà chẳng cần vốn đầu tư từ bên ngoài. Nếu trò chuyện với những người đã và đang khởi nghiệp, ai cũng có những thời kỳ khó khăn. Nhà đầu tư không phải là một thiên thần sẽ đến lúc bạn cần. Vì vậy, bạn cần có đủ lòng tin, quyết tâm cũng như sự chuẩn bị tốt nhất khi bắt đầu khởi nghiệp.

Thung lũng Silicon: Cơ hội của các CEO trẻ tuổi

Các nhà đầu tư tư bản cho biết, chưa bao giờ lượng tiền đầu tư cho các giám đốc điều hành dưới 21 tuổi lên cao như hiện tại.

Ông Marc Andreessen và các nhà đầu tư mạo hiểm khác cũng cho biết những doanh nhân mà họ hiện đang đầu tư chỉ ở độ tuổi 18, 19, đang là học sinh cấp 3, vừa học lập trình máy tính, vừa có những dự án tự do đầy tham vọng và tự học trên Internet.

Các doanh nhân trẻ tuổi cũng là khách hàng mục tiêu của các nhà đầu tư do mô hình công ty của họ thường không đòi hỏi nhiều vốn. Ông Joe Kraus, nhà đầu tư mạo hiểm vào Goolge cho biết: Thông thường, một công ty muốn khởi nghiệp phải cần 10 triệu đến 20 triệu USD tiền vốn khởi nghiệp và các nhà đầu tư chắc chắn không muốn đổ số tiền lớn như vậy cho một doanh nhân trẻ, kể cả họ có là người tài năng nhất.

Kraus là người đỡ đầu cho Airy Labs, một công ty phát triển game giáo dục do Andrew Hsu, một CEO 20 tuổi đã kiếm thêm 1,5 triệu USD cho công ty.

Brian Wong, 20 tuổi, hiện đang điều hành công ty mạng Kiip, đã phát triển được số vốn đầu tư từ Hummer Winblad Venture Partners và các nhà đầu tư khác lên thêm 4 triệu USD.

Zuckerberg, rời Harvard sau hai năm đã làm cho thế giới phải nhìn nhận lại những người bỏ học. Peter Thiel, nhà đầu tư đầu tiên vào Facebook, đồng sáng lập PayPal cũng khuyến khích những người trẻ xin tài trợ từ các chương trình nghiên cứu hai năm, tạm thời nghỉ học để tới San Francisco theo đuổi đam mê kinh doanh.

Josh Buckley, Giám đốc Điều hành của một công ty game online mới thành lập đã bán một công ty khi còn học phổ thông với số tiền mà theo như Buckley là không dưới 6 con số, nâng số vốn đầu tư từ Andreessen Horowitz và các nhà đầu tư khác lên hơn 1 triệu USD.

Nhưng Buckley không phải là người trẻ nhất sáng lập và bán công ty. John Collison, 16 tuổi bắt đầu khởi nghiệp và cùng với người anh trai sắp 19 tuổi của mình lúc bấy giờ sáp nhập với một công ty khác tên là Automatic. Sau đó, họ quyết định bán lại công ty mới này cho một công ty của Canada với giá 5 triệu USD tiền mặt và cổ phiếu.

Hầu hết các doanh nhân trẻ tuổi cho biết họ có đam mê xây dựng hơn là bán công ty của mình.

Tuy nhiên, ông Marc Andreessen, một nhà đầu tư mạo hiểm cho biết: “Ở một mức độ nhất định, các CEO không nên trẻ hơn thế, nếu không thì chúng tôi sẽ rơi vào tình trạng như đang đầu tư vào vườn trẻ.”

Tạo đột phá phát triển kinh tế

Quá trình tái cấu trúc Doanh nghiệp Nhà nước đòi hỏi phải kiên định, quyết đoán, chấp nhận hy sinh để đạt được mục tiêu cơ bản của tái cấu trúc. Để đánh giá đúng thực trạng của Doanh nghiệp Nhà nước hiện nay, vấn đề cốt lõi là tìm ra những tồn tại đích thực và bất cập của nó.


Cách làm cơ bản là phải có cuộc điều tra để xác định rõ, cụ thể, chuẩn xác thực trạng của Doanh nghiệp Nhà nước, từ đó mới đưa ra được những giải pháp phù hợp. Xin trích đăng ý kiến chuyên gia về vấn đề này.

Phải có quyết Tâm thực hiện - PGS.TS HOÀNG TRẦN HẬU, Phó Giám đốc Học viện Tài chính:

Trong dài hạn (đến năm 2020), Nhà nước chỉ nên tập trung vào chức năng ổn định vĩ mô, duy trì hạ tầng cho sự phát triển. Nhà nước nên đầu tư vào hạ tầng và khoa học công nghệ, vai trò kinh doanh nên để cho các doanh nhân thực thụ thực hiện.

Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước không phải ở số lượng lớn doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ mà ở năng suất, chất lượng và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp; ở việc nắm giữ các khâu then chốt có khả năng định hướng, điều tiết và đảm bảo các cân đối lớn của nền kinh tế.

Vì thế, giải pháp thực hiện tái cấu trúc Doanh nghiệp Nhà nước trong thời gian tới sao cho hiệu quả cần xem xét, nghiên cứu, đánh giá lại mô hình TĐ kinh tế nhà nước đa ngành, đa lĩnh vực.

Các TĐ kinh tế nhà nước chỉ tập trung vào những ngành nghề chính được giao. Hệ thống các công ty con được thành lập chỉ là những doanh nghiệp đóng vai trò ngành nghề phụ trợ.

Bên cạnh đó phải xóa bỏ các ngân hàng, công ty tài chính, quỹ đầu tư mạo hiểm trong các TĐ kinh tế nhà nước; thoái vốn nhà nước do các Doanh nghiệp Nhà nước đầu tư ở các định chế tài chính. Vấn đề này cần được sớm giải quyết để khắc phục, ngăn chặn luồng tín dụng “bừa bãi” gây tình trạng nợ xấu cho các TĐ kinh tế.

Quản trị doanh nghiệp quyết định sự sống còn và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế, giúp họ vững vàng, tự tin và chủ động hơn trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển bền vững.

Tái cấu trúc Doanh nghiệp Nhà nước với trọng tâm tái cấu trúc TĐ, TCT là hết sức cần thiết vì mô hình TĐ kinh tế hiện nay có rất nhiều vấn đề cần phải xem xét lại. Những biểu hiện thực tế cho thấy nó đã trở nên lỗi thời với sự thay đổi của các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội.

Tái cấu trúc để tạo hệ thống mới, tốt hơn chứ không phải là sự khai tử đối với khu vực Doanh nghiệp Nhà nước. Việc tái cấu trúc sẽ ảnh hưởng tích cực và tiêu cực đến tư tưởng, nhận thức, lợi ích của rất nhiều chủ thể, trong đó có cả nhóm lợi ích. Nhưng nó sẽ là một cuộc cách mạng, tạo đột phá thúc đẩy sự phát triển kinh tế đất nước, chúng ta cần quyết tâm thực hiện triệt để.

Tách chức năng quản lý nhà nước và đại diện chủ sở hữu - TS. ĐẶNG ĐỨC ĐẠM, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh doanh:

Khi Nhà nước vừa quản lý hành chính vừa là chủ sở hữu (CSH) vốn sẽ có sự lẫn lộn và thiên vị trong thực hiện chức năng quản lý nhà nước. Vì vậy, cần thiết phải tách riêng cơ quan thực hiện chức năng CSH vốn để tạo sự thống nhất về chính sách và bình đẳng giữa các doanh nghiệp.

Để thực hiện chức năng đại diện CSH vốn nhà nước tại các Doanh nghiệp Nhà nước, không nên giao bộ, UBND cấp tỉnh trực tiếp làm đại diện. Thay vào đó, nên thành lập một cơ quan nhà nước chuyên trách giám sát và quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Mô hình thực hiện chức năng đại diện CSH vốn nhà nước nên có 2 cấp.

Ở cấp doanh nghiệp, chức năng đại diện CSH vốn nhà nước được thực hiện chủ yếu thông qua các TCT đầu tư tài chính nhà nước tương tự như SCIC và các TĐ kinh tế nhà nước. Cùng với việc kiện toàn SCIC đang hoạt động hiện nay, tùy theo nhu cầu nên thành lập thêm một số TCT đầu tư tài chính nhà nước kiểu như SCIC để có thể làm đầu mối thực hiên chức năng đại diện CSH vốn nhà nước ở tất cả các TCT và Doanh nghiệp Nhà nước độc lập.

Ở cấp này, việc quản lý vốn nhà nước được thực hiện chủ yếu thông qua phương thức đầu tư vốn; các công ty mẹ của TĐ, TCT đầu tư vốn vào các công ty con, và quản lý các công ty con với tư cách là đại diện CSH vốn nhà nước đã đầu tư vào công ty con đó.

Ở cấp quản lý nhà nước, chức năng đại diện CSH vốn nhà nước tại doanh nghiệp được thực hiện tập trung bởi một cơ quan nhà nước chuyên trách giám sát và quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Cơ quan này được giao quản lý trực tiếp các TĐ, TCT và các SCIC, có chức năng chuyên trách, tập trung và thống nhất thực hiện quyền CSH nhà nước tại các doanh nghiệp với vai trò cổ đông, thành viên hoặc CSH công ty theo quy định của Luật Doanh nghiệp.

Cơ quan đặc trách quản lý vốn nhà nước này không có chức năng quản lý hành chính nhà nước, không tham gia hoạch định chính sách (trừ những chính sách áp dụng riêng cho khu vực Doanh nghiệp Nhà nước).

Giới siêu giàu châu Á và thú chơi máy bay tư nhân

Nếu bạn có tiền và muốn khoe khoang, chỉ sắm mỗi dinh thự xa hoa, xe limousine và du thuyền dường như vẫn chưa đủ. Với giới siêu giàu ở châu Á, sở hữu một chiếc máy bay phản lực tư nhân đã trở thành biểu tượng đẳng cấp tối thượng.

Chiếc Embraer Legacy 650 của Thành Long đậu ở Singapore (Nguồn: AFP)
Các nhà sản xuất máy bay phản lực chuyên phục vụ doanh nhân đang tìm cách thu hút hàng ngũ ngày càng tăng lên các tỉ phú và triệu phú đô la xuất hiện rất đông tại Hội chợ hàng không Singapore, đã đi tới hồi kết vào cuối tuần.

Công ty Embraer của Brazil, vốn nhận đơn đặt hàng của minh tinh Thành Long (Jackie Chan) mua chiếc phản lực tư nhân Legacy 650, với màu trắng đỏ và vàng độc đáo, lấy cảm hứng từ loài rồng trong văn hóa Trung Quốc, đã đưa chiếc máy bay này tới triển lãm ở Singapore.

Ngôi sao võ thuật Hong Kong, vốn có hàng lượng khổng lồ người hâm mộ ở Trung Quốc, đã được chọn làm đại sứ thương hiệu đầu tiên của hãng sản xuất máy bay. Chiếc máy bay 13 chỗ ngồi, với giá niêm yết 31,5 triệu USD, là một trong các phản lực tư nhân được trưng bày tại cuộc triển lãm, bên cạnh hãng Bombardier của Canada và Gulfstream Aerospace Corp ở Mỹ.

"Châu Á - Thái Bình Dương, như mọi người điều biết, là một thị trường đang tăng trưởng rất tuyệt" - chủ tịch Embraer, ông Ernest Edwards, cho biết.

Châu Á giờ là nơi trập trung tâm triệu phú thứ hai thế giới chỉ sau Mỹ, với Trung Quốc và Ấn Độ đang sản sinh ra những người giàu mới với tốc độ chóng mặt, theo một nghiên cứu do công ty Merrill Lynch Global Wealth Management & Capgemini tiến hành.

Các nhà sản xuất máy bay phản lực tư nhân đang chăm sóc một đội ngũ những người gọi là "có lượng tài sản siêu cao" và các gia đình với tài sản đầu tư có giá ít nhất 30 triệu USD.

Con số của họ đã tăng lên 23.000 người trong năm 2010 ở châu Á, trong khi tạp chí Forbes ước tính riêng Trung Quốc đã có gần 150 tỉ phú.

Một chiếc Phenom 1000 thuộc loại "nhập môn" do Embraer sản xuất có giá khởi điểm 4,055 triệu USD, một con số rất mời gọi, hấp dẫn với các khách hàng tiềm năng.

Embraer kỳ vọng rằng họ sẽ bán được lượng máy bay trị giá 40 - 48 tỉ USD tại châu Á trong 10 năm tiếp theo, với một nửa là ở Trung Quốc.

Công ty mang chiếc phản lực tư nhân đầu tiên tới châu Á cho một khách hàng không nêu danh hồi năm 2004 và giờ có 40 chiếc như vậy đang bay lượn trong vùng.

Không muốn bị bỏ ngoài cuộc, Gulfstream đã mở văn phòng kinh doanh ở Bắc Kinh và thành lập một dự án đầu tư mạo hiểm để điều hành hoạt động sửa chữa, bảo dưỡng máy bay tư nhân tại sân bay quốc tế ở thủ đô Bắc Kinh.

Đây sẽ là công ty sản xuất máy bay phản lực tư nhân đầu tiên cung cấp các dịch vụ bảo dưỡng, sửa chữa và đại tu cho khách hàng ở Trung Quốc. Chủ tịch Hỗ trợ Sản phẩm của Gulfstream, ông Mark Burn nói rằng về lâu dài dịch vụ sẽ mở rộng ra để giúp đưa công ty lên vị trí số 1 tại Trung Quốc về thị phần và danh tiếng.
Gulfstream nói rằng gần nửa đơn đặt hàng của họ trong quý 3/2011 tới từ châu Á Thái Bình Dương và hơn 40 chiếc đã sử dụng tại Trung Quốc. Tháng 10 năm ngoái, Gulfstream mới nhận đơn đặt hàng bán 20 chiếc phản lực tư nhân cho công ty cho thuê máy bay Minsheng Leasing tại Trung Quốc.

Muốn giành phần trong chiếc bánh ngọt Trung Quốc là công ty Sino Jet có trụ sở ở Hong Kong, một công ty chuyên về phản lực tư nhân đã được thành lập hồi tháng 5 năm ngoái bởi doanh nhân người Trung Quốc Jenny Lau, một ông trùm nhà băng.

Công ty của Lau, được thuê bởi Jacky Chan để chăm sóc chiếc máy bay riêng của ông, còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhau cho khách hàng, từ bảo trì máy bay, tới việc cho thuê đội lái, lên lịch bay và tổ chức bữa ăn trong chuyến bay.

"Tôi tin đây là một ngày công nghiệp đang bùng nổ ở Trung Quốc. Với lợi thế văn hóa và ngôi ngữ, chúng tôi nắm ưu thế tuyệt đối thông qua việc khởi động lĩnh vực làm ăn này" - Lau nói với AFP./.

Quỹ CyberAgent của Nhật đầu tư vào công ty phần mềm Hộp màu

Quỹ Đầu tư mạo hiểm CyberAgent Ventures (Nhật) đã đầu tư số tiền khoảng nửa triệu đô la Mỹ vào Công ty TNHH Phần Mềm Hộp Màu (ColorBox).
>> Xem thêmQuỹ CyberAgent của Nhật đầu tư vào Nhaccuatui.com 
ColorBox sản xuất ứng dụng di động cho các trò chơi, gồm Rip Off
Theo ông Nguyễn Mạnh Dũng, Trưởng đại diện quỹ này tại Việt Nam, các sản phẩm của ColorBox chủ yếu là các ứng dụng di động trên nền tảng iOS (Apple) và Android (Google), và sau khi được đầu tư, công ty này sẽ tập trung phát triển thêm nhiều ứng dụng trong lĩnh này.

ColorBox hoạt động trong lĩnh vực sản xuất những ứng dụng di động về giải trí, trò chơi cho điện thoại thông minh bán tại thị trường Mỹ. Ngoài ra, công ty này còn phát triển ứng dụng cho kho ứng dụng của Samsung và Nokia tại Việt Nam.

Ông Dũng cho biết sau hơn 2 năm xuất khẩu ứng dụng di động cho thị trường Mỹ, Colorbox đã đạt được những kết quả đáng kể như trò chơi Rip Off đã từng ở vị trí số hai trong bảng xếp hạng của kho ứng dụng Apple, với số lượt tải lên đến hơn 1,5 triệu trong một tuần.

Hiện quỹ CyberAgent Ventures tại Việt Nam đã đầu tư vào các doanh nghiệp trong nước gồm VNG, VMG, Vật Giá Việt Nam, VGame, Baokim, CleverAds, Di Động Xanh, NhacCuaTui.com.

Ông Dũng cho hay, khoảng 80% các công ty mà quỹ này đầu tư phát triển đạt kỳ vọng của CyberAgent Ventures.
Theo TBKTSG

Thị trường mua theo nhóm chờ đợi đột phá mới

Sau khi Công ty VNG chính thức tuyên bố đóng cửa dịch vụ mua theo nhóm Zing Deal vào ngày 8-2-2012, nhiều lo ngại về sự sụp đổ hàng loạt của các website khác đang hoạt động theo loại hình mua theo nhóm. Cánh cửa thị trường tuy hẹp nhưng vẫn mở và chờ đợi những cú đột phá mới.
Mua theo nhóm vẫn được người tiêu dùng ưa chuộng - Ảnh minh họa: Internet

"Zing Deal không thất bại"

Theo một chuyên gia tư vấn trong lĩnh vực đầu tư mạo hiểm tại Việt Nam nhận định, việc Zing Deal tuyên bố đóng cửa là một động tác cho thấy Zing (thuộc Công ty cổ phần VNG) có chiến lược đúng đắn. Dù nhìn chung Zing Deal không thất bại, nhưng đối với riêng Zing, họ có những mục tiêu và kỳ vọng cao hơn mà Zing Deal không thuộc nhóm này - nên Zing quyết định không tiếp tục với Zing Deal nữa.

"Đối với các công ty mua theo nhóm khác ở nhóm dưới, việc mảng kinh doanh theo nhóm này có tầm quan trọng như thế nào đến sự sinh tồn của những công ty đó sẽ quyết định họ sẽ làm gì. Nếu vẫn có lãi và lãi này quan trọng cho họ thì họ vẫn tiếp tục. Nhưng khả năng một công ty ở nhóm dưới có thể bứt phá để lọt vào nhóm bốn công ty mạnh nhất là rất thấp - vì thị phần quá chênh lệch giữa nhóm bốn công ty này với nhóm còn lại".

Dịch vụ Zing Deal chính thức ra mắt từ tháng 11-2010, giai đoạn thị trường mua theo nhóm đang rất sôi động với hàng loạt các website, dịch vụ có mô hình hoạt động giống với Groupon (càng nhiều người mua giá sản phẩm/dịch vụ càng rẻ) cùng ra mắt. Trong số đó có các "ông lớn" như Nhommua (thành lập từ liên doanh giữa Công ty Địa Điểm và quỹ đầu tư Đức Rebate Networks), HotDeal (một dịch vụ của Vinabook.com, thuộc Công ty MeKongCom), Muachung (VC Corp), CucRe (thuộc VatGia), CungMua (Công ty CP Cùng Mua).

Sau hơn một năm thăng trầm với thị trường mua theo nhóm, Zing Deal chỉ tạo được một số cú đột phá nhỏ với những chương trình như "phiếu mua 32 lít xăng giá 100.000 đồng", tuy vậy cơn sóng dần tan nhanh.

Thị trường nhóm mua: tồn tại và chuyển dịch

Tại Việt Nam, mô hình mua theo nhóm chỉ mới ra đời vào năm 2010 trên cơ bản sao chép nguyên bản mô hình Groupon nhưng đã phát triển rầm rộ trong giai đoạn từ cuối năm 2010 - 2011. Số lượng các website hoạt động kinh doanh theo mô hình này tại Việt Nam đạt đến con số gần 100. Tuy nhiên, số website hoạt động hiệu quả và có chỗ đứng trên thị trường chỉ đếm trên đầu ngón tay, cụ thể vẫn là nhóm website hàng đầu như Hotdeal, MuaChung, NhomMua, CungMua.


Mua theo nhóm đã từng là phong trào mua sắm trực tuyến của giới trẻ và giới nhân viên văn phòng - Ảnh minh họa: Internet
Do số lượng website mua theo nhóm tăng quá nhanh trong giai đoạn đầu vì mô hình quá dễ để sao chép nhưng nhiều website lại được đầu tư theo kiểu "ăn xổi ở thì", chất lượng dịch vụ kém đã gây ảnh hưởng rất nhiều đến tâm lý người tiêu dùng trước mô hình kinh doanh mới này. Hơn nữa, sự cạnh tranh khốc liệt giữa các đối thủ tạo ra nhiều khó khăn cho các công ty nhỏ vốn thiếu hụt nguồn vốn đầu tư để duy trì hoạt động kinh doanh, thêm vào đó bảo đảm chất lượng dịch vụ là một thách thức lớn vì nhiều lý do khách quan và chủ quan. Phần lớn các website đã "lẳng lặng ra đi" sau một thời gian dài thua lỗ.

Tuy Zing Deal chỉ chiếm khoảng 1% thị phần nhưng sự ra đi của Zing Deal cũng là tín hiệu mở đầu cho một cuộc sàng lọc trong năm 2012. Dự đoán sẽ có thêm nhiều công ty ra đi vì không có những đột phá khác biệt. Các công ty còn lại phải vật lộn với những chính sách mới hấp dẫn hơn, nâng cao trình độ lẫn tăng cường đội ngũ phục vụ, chất lượng của sản phẩm - dịch vụ cung cấp để lấy lại niềm tin và kéo khách hàng quay trở lại.

Ngoài ra, nhiều dấu hiệu cho thấy một số công ty có sự chuyển dịch từ mô hình cung cấp sản phẩm sang cung cấp dịch vụ vì hình thức này đạt lợi nhuận cao hơn, trong đó vai trò của các công ty sẽ là môi giới trung gian.

Trả lời Nhịp Sống Số, anh H., một chuyên gia tư vấn chiến lược đầu tư của một quỹ đầu tư mạo hiểm có tiếng, cho biết: "Nhóm 4 công ty hàng đầu không bị ảnh hưởng gì bởi những tình hình này. Nếu có thì đó là cơ hội để họ thu hút đội ngũ kinh doanh và chăm sóc khách hàng của các công ty đóng cửa dễ dàng hơn. Tuy vậy, nhìn chung mua theo nhóm sẽ giảm dần sự hấp dẫn, cũng như vẫn còn khả năng một vài công ty mới sẽ tiếp tục tham gia thị trường, không loại trừ cả những công ty có tiềm lực rất mạnh. Các công ty hiện tại chắc chắn phải sáng tạo những mô hình mới dựa trên cơ sở thông tin khách hàng mà họ đã thu thập được, để tránh bị cạnh tranh cũng như tạo ra nguồn doanh thu mới. Khả năng rất lớn là họ phát triển theo hướng thương mại điện tử".

Theo Tuổi Trẻ

Các quỹ đầu tư Nhật Bản tăng đầu tư vào Việt Nam

Phóng viên TTXVN tại Nhật Bản dẫn nguồn tin báo Nikkei - nhật báo chuyên về kinh tế, tài chính hàng đầu của Nhật Bản - cho biết các quỹ đầu tư của nước này đang ngày càng quan tâm tới các doanh nghiệp Việt Nam, nhất là các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực tăng trưởng mới như dược phẩm và công nghệ thông tin.
Xem thêm: Quỹ CyberAgent của Nhật đầu tư vào Nhaccuatui.com

Các quỹ đầu tư Nhật Bản tăng đầu tư vào Việt Nam

Mới đây, thông qua Quỹ đầu tư DI Asian Industrial Fund LP, Quỹ đầu tư mạo hiểm Dream Incubator Inc và Tập đoàn Orix đã mua 31% cổ phần của Công ty Thiết bị Y tế Nhật-Việt, một doanh nghiệp chuyên bán buôn thiết bị y tế của Việt Nam.

Một số nguồn tin cho rằng khoản đầu tư đầu tiên của các đơn vị trên vào công ty thiết bị y tế này từ khoảng 600-800 triệu yen (tương đương 77-102 triệu USD).

Theo dự kiến, Quỹ DI Asian Industrial Fund LP sẽ chỉ định một giám đốc tham gia vào ban điều hành của Công ty Thiết bị Y tế Nhật Việt và giúp tăng cường quan hệ đối tác giữa công ty này với các doanh nghiệp chế tạo thiết bị y tế của Nhật Bản.

Trong khi đó, CyberAgent Ventures Inc, một quỹ đầu tư mạo hiểm thuộc Tập đoàn CyberAgent Inc, đã mua cổ phần của NCT Corp - công ty đang điều hành trang web chia sẻ âm nhạc lớn nhất của Việt Nam. Mục tiêu của khoản đầu tư này là mở rộng nội dung kinh doanh của NCT Corp thông qua kinh nghiệm và công nghệ về mạng của CyberAgent Inc.

Bằng cách thu hút thêm vốn đầu tư, Quỹ đầu tư CyberAgent Ventures Inc. đang cố gắng tăng vốn đầu tư lên 1,6 tỷ yen (khoảng 20 triệu USD) và đẩy mạnh đầu tư vào các công ty đang tăng trưởng ở Đông Nam Á, nhất là ở Việt Nam và Indonesia./.

Theo TTXVN

Quỹ CyberAgent của Nhật đầu tư vào Nhaccuatui.com

Quỹ đầu tư CyberAgent tại Nhật Bản vừa thông báo đã đầu tư vào NCT - công ty sở hữu website nghe nhạc trực tuyến www.nhaccuatui.com. Số tiền đầu tư không được tiết lộ.

Hiện có khoảng 10 triệu người sử dụng dịch vụ âm nhạc của NCT mỗi tháng.

Quỹ CyberAgent trực thuộc CyberAgent Inc - một trong những công ty dịch vụ trực tuyến lớn nhất tại Nhật Bản. CyberAgent hiện đã có văn phòng đại diện tại Việt Nam, song hiện chưa thấy đơn vị này phát đi thông tin về thương vụ đầu tư.

Tuy thế, hôm qua (6/2), trên trang Facebook cá nhân của mình, ông Nhan Thế Luân - CEO của NCT đã trích dẫn thông tin trên và nói "năm 2012 sẽ đầy thách thức và áp lực".

Trong thông cáo của mình, CyberAgent đánh giá việc nghe nhạc trực tuyến là rất phổ biến với người dùng Internet Việt Nam, và cho biết hiện có khoảng 10 triệu người sử dụng dịch vụ âm nhạc của NCT mỗi tháng.

Quỹ đầu tư của Nhật nói họ dự báo số người sử dụng nhaccuatui.com sẽ tiếp tục tăng trưởng, đồng thời có kế hoạch hợp tác với NCT phát triển một số hoạt động kinh doanh mới để khai thác lợi thế sẵn có về lưu lượng truy cập lớn.

CyberAgent cũng cho biết họ đang mở rộng hoạt động đầu tư mạo hiểm tại thị trường Đông Nam Á, và đây là thương vụ đầu tư đầu tiên của một quỹ dành riêng cho khu vực này.

Được biết, phương châm của Quỹ CyberAgent là không chỉ đơn thuần đầu tư vốn vào các công ty, mà sẽ vận dụng các kinh nghiệm tại Nhật Bản để hỗ trợ, chuyển giao kĩ thuật, tư vấn chiến lược kinh doanh, cùng phát triển với các công ty tiếp nhận đầu tư.

Theo thông tin mà ICTPress có được, hiện quỹ CyberAgent Ventures tại Việt Nam đã đầu tư vào 7 doanh nghiệp trong nước là VNG, VMG, Vật giá, VGame, Baokim, CleverAds và Di Động Xanh.

Theo ICTPress